29 Ekim 1923 ülkemizde cumhuriyet yönetiminin ilan edildiği gündür. Bugün ulusal bayram günüdür. Her yıl cumhuriyet yönetiminin ilanını 28 - 29 Ekim günleri Cumhuriyet Bayramı olarak coşkun törenlerle kutlarız.

Cumhuriyet Yönetiminden önce devletimizin adı Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu idi. Osmanlı Devleti, Osman Bey tarafından 1299′da Söğüt ‘de kuruldu. Osmanlı devlet yöneticisine padiÅŸah denirdi. Osmanlı Devletini altı yüz yirmi dört yılda, otuz altı padiÅŸah yönetti. Son padiÅŸah Sultan Vahdettin’dir.

Eskiden ülkelerde tek kişi egemendi. Ülkelerini diledikleri gibi yöneten bu kişilere padişah, şah, kral, hakan, sultan denirdi. Yönetim çoğu zaman babadan oğula geçerdi. Oğulun küçük olması, deli olması yönetici olmaya engel sayılmazdı. Böyle tek kişinin kendi başına buyruk, sorumsuz, denetimsiz yönetimine mutlakiyet denir. Mutlakiyet yönetiminde egemenlik kayıtsız şartsız tek bir kişidedir.

Mutlakiyetle yönetilen ülkelerde zamanla hakana, padişaha, şaha, krala yardımcı olsun diye meclis kuruldu. Meclis üyeleri halkın dileklerini yöneticiye duyurur, yasa tasarısını hazırlardı. Bu yasa taslakları hakan, padişah, şah, kral tarafından benimsendiğinde yasalaşırdı. Bu yönetim biçimine Meşrutiyet denir. Ancak meclisin yetkileri genel olarak çok sınırlıdır. Osmanlı Devletinde 1876 ve 1908 yıllarında iki kez meşrutiyet ilan edildi.

Üçüncü yönetim biçimi cumhuriyettir. Cumhuriyet’te egemenlik kayıtsız ÅŸartsız ulusundur. Ulus kendini yönetme yetkisini temsilcileri - milletvekilleri- aracılığı ile kullanır. Cumhuriyet yönetiminde yurttaşın seçme ve seçilme hakkı vardır. Seçilen temsilciler yasalar yapar, yöneticileri ulusu adına denetler. Yönetilenler dilerlerse seçimlerde yöneticilerini deÄŸiÅŸtirirler.

ÃœLKEMÄ°ZDE CUMHURÄ°YETÄ°N KURULUÅžU

Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda, ikinci MeÅŸrutiyetin ilanından altı yıl sonra Birinci Dünya Savaşı baÅŸladı. 1914′te baÅŸlayan Birinci Dünya Savaşı’na dünyanın belli öbaÅŸlı devletleri katıldı. Dört yıl süren savaÅŸ sonunda bizimle birlikte olan devletler yenildi. SavaÅŸ kurallarına göre biz de yenilmiÅŸ sayıldık. Ãœlkemiz Ä°ngilizler, Yunanlılar, Fransızlar, Ä°talyanlar tarafından paylaşıldı.

Ulusuna inanan, güvenen Mustafa Kemal PaÅŸa, 19 Mayıs 1919′da Samsun’a geldi. Erzurum’da, Sıvas’ta kongreler düzenledi. Mustafa Kemal PaÅŸa “Tek bir egemenlik var, o da Milli egemenliktir. Ãœlkeyi yine ulusun kendi gücü kurtaracaktır.” diyordu. Yurdun dört bir tarafından gelen ulus temsilcileri -milletvekilleri- 23 Nisan 1920 günü Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nde toplandı. Meclis, Mustafa Kemal PaÅŸa’yı baÅŸkan seçti. Mustafa Kemal PaÅŸa’nın önderliÄŸinde Büyük Millet Meclisi Ulusal KurtuluÅŸ Savaşı’nı baÅŸlattı. Bir yandan efeler, dadaÅŸlar, seymenler bulundukları yörede düşmana karşı koydular. Öte yandan düzenli ordular Ä°nönü’de, Sakarya’da, Dumlupınar’da savaÅŸtılar. Yurdumuz düşmanlardan kurtarıldı.

Tahtını, rahatını düşünen padişah, yenilen düşmanla birlikte yurdumuzdan kaçtı. İmzalanan Lozan Barış Antlaşması ile yeni bir devlet doğdu. Bu doğan devletin yönetim biçimi henüz belirlenmemişti.

Ä°kinci dönem Büyük Millet Meclisi 11 AÄŸustos 1923′te ilk toplantısını yaptı. 13 Ekim 1923′te Ankara BaÅŸkent oldu. Atatürk ; düşmanın ülkeden atılıp sınırlarımızın belirlenmesinden sonra, çoktan beri tasarladığı cumhuriyetin ilanı üzerinde hazırlıklar yapmaya baÅŸladı. 28 Ekim 1923 akÅŸamı yakın arkadaÅŸlarını Çankaya’da yemeÄŸe çağırdı. Onlara , “Yarın Cumhuriyet’i ilan edeceÄŸiz.” Dedi.

29 Ekim 1923 günü Atatürk, milletvekilleri ile görüştükten sonra taslağı hazırlanan cumhuriyet önergesi Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verildi. Meclis önergeyi kabul etti.

Böylece ülkemizde cumhuriyet yönetimi kuruldu. Atatürk kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk CumhurbaÅŸkanı oldu. Cumhuriyet’in ilanı yurtta sevinç ve coÅŸku ile karşılandı.

Cumhuriyet; yurttaÅŸların seçme ve seçilme hakkının olduÄŸu bir yönetimdir. Ulus temsilcilerinin kabul ettiÄŸi yasalarla ülkenin yönetilmesidir. Cumhuriyet yönetiminde söz ulusundur. Cumhuriyet’i korumak, kollamak, yaÅŸatmak her yurttaşın ödevidir.

CUMHURÄ°YET BAYRAMI - CUMHURÄ°YET NASIL Ä°LAN EDÄ°LDÄ°

Aşağıda cumhuriyetin ilanını meclis muhabiri olarak izlemiş bir yazarımızın anısını okuyacaksınız.

O günlerde bütün gazeteciler ve halk merakta idi. Bir yenilik var… Fakat bu nedir? Bir türlü belli olmuyordu. Ben o zamanlar Öğüt Gazetesinde çalışıyordum. Meclisin bütün toplantılarına devam ediyordum.

Atatürk Çankaya’da kendisine konuk olan arkadaÅŸlarına Cumhuriyet’i ilan etmenin zamanı geldiÄŸini, bildiriyor. Bunun için anayasada deÄŸiÅŸiklik yapmak gerektiÄŸini açıklıyordu. 28 Ekim 1923 günü konukları gittikten sonra Ä°smet Ä°nönü ile birlikte anayasada ne gibi deÄŸiÅŸiklikler yapılacağını görüştüler.

1923 yılının Ekim ayının yirmi dokuzuncu Pazartesi sabahı idi. GüneÅŸli bir hava. Samanpazarı ve KaraoÄŸlan’dan insanlar sel gibi meclise doÄŸru akıyordu. Kalpaklı, baÅŸlıklı, fesli erkekler ve bunların arasında kadınlar, meclisin karşısındaki Millet Bahçesi’ne meydana toplanmışlardı.

Halk Millet Meclisinin kararını merakla bekliyordu. Birçokları tanımadıkları milletvekillerine yaklaşıyor, haber soruyordu. Güneş battı. Karanlık bastı. Buna rağmen halk dağılmıyordu. Hepimiz sabırsızlıkla bir haber bekliyorduk. Meclisin dar kapısından bir milletvekili çıktı. Orada bulunan gazeteciler, hepimiz milletvekilinin etrafını çevirdik. Milletvekili:

- Şu dakika içerde pek mutlu ve tarihsel kararlar veriliyor, dedi. Dışarıya sızan haber bu kadardı.

AkÅŸam saat on sekiz kırk beÅŸ’ti Millet Meclisi oturumu açıldı. Donuk bir ışık. SaÄŸda dinleyicilere ayrılmış bir yer, solda gazeteciler balkonu, ortada okul sıralarında oturmuÅŸ milletvekilleri, Atatürk yok. Bütün milletvekilleri sıkışık bir durumda oturuyorlardı. Bu sessizlik içinde Ä°smet Ä°nönü : Anayasanın birinci maddesinin “Egemenlik kayıtsız ÅŸartsız milletindir. Türkiye Devletinin hükümet ÅŸekli cumhuriyettir” biçiminde deÄŸiÅŸtirilmesi için görüşme açılsın dedi. DeÄŸiÅŸtirilmesi istenen baÅŸka maddeler de vardı. DeÄŸiÅŸiklik isteÄŸi üzerine birçok milletvekili söz aldı. Heyecanlı konuÅŸmalar yapıldı. Bu sırada milli ÅŸair Mehmet Emin Yurdakul söz alarak orada bulunanları “YaÅŸasın Cumhuriyet” diye bağırmaya davet etti. Bütün milletvekilleri tek bir vücut gibi harekete geçti, ayaÄŸa kalktılar. Gün görmüş gaziler, generaller, kalemleriyle, kılıçlarıyla bu memlekete hizmet etmiÅŸ kahramanlar dimdik durdular. Sonra hep bir ağızdan “YaÅŸasın Cumhuriyet” diye bağırdılar. Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸi görüşmeleri tamamlandıktan sonra deÄŸiÅŸiklik isteÄŸi oya sunuldu. Bütün eller “kabul” diye kalktı. Türkiye devletinin cumhuriyet olduÄŸunu belirleyen deÄŸiÅŸiklik oy birliÄŸi ile kabul edildi. Saat sekiz buçuktu. Bu dakikadan itibaren Türkiye Devleti’nin adı Cumhuriyet olmuÅŸtu.

Bu cumhuriyete bir baÅŸkan seçmek gerekiyordu. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk CumhurbaÅŸkanlığı seçimine 158 milletvekili katıldı. Ankara milletvekili Gazi Mustafa Kemal CumhurbaÅŸkanlığına seçildi.

Bu anda Kemal Atatürk meclis salonunda göründü. Alkışlar arasında kürsüye çıktı. Herkes Atatürk’ü dinliyordu. KonuÅŸmasını bitirdiÄŸi zaman uzun uzun alkışlandı. Gök gürültüsünü andıran alkışlar arasında Atatürk yerine oturdu.

Halk meclisin önünde bekliyordu. Cumhuriyetin ilanını ve Atatürk’ün CumhurbaÅŸkanı seçildiÄŸini duyunca coÅŸtu. Bu arada 101 pare top atıldı. Top sesleri Türk ulusuna cumhuriyeti ilan ediyordu. Türk ulusu, yıllardan beri hasretini çektiÄŸi egemenliÄŸe ve cumhuriyete kavuÅŸmuÅŸtu.